Tadeusz Kantor

Szkic „Malarstwo, Czysty Ruch”

1955

marker, kredka, ołówek na papierze
20,5 × 29 cm
Praca opisana w p. d. rogu.
nr kat.: 6
Sprzedane

Sztuka, którą tworzę, posiada konstrukcję wzruszenia, to znaczy robię wszystko, by wytworzyć „pole wzruszenia”. 

Tadeusz Kantor

Aż do początków XXI wieku uznawano za zaginiony jeden z pierwszych polskich powojennych filmów eksperymentalnych, Uwaga! …malarstwo! z 1957 roku. Krótkometrażowa forma, nakręcona przez dwóch studentów łódzkiej „filmówki” – Mieczysława Waśkowskiego oraz Antoniego Nurzyńskiego, rejestrowała akt tworzenia dzieła taszystowskiego przez prekursora owego stylu w Polsce, Tadeusza Kantora. Polski plastyk i twórca teatralny uznawał informel za ostatnie możliwe ogniwo sztuki, wyrażające dramat wewnętrzny współczesnego człowieka szarganego emocjami. Interesowało go uwidacznianie malowania zależnego jedynie od przypadku, pewna nieprzewidywalność i niepohamowany żywioł samej materii, scalanie się artysty z dziełem, pokrywanego, jak to określał sam Kantor, jego „wydzieliną”. Mimo silnej inspiracji zachodnimi dziełami stylu, polski twórca poszedł o krok dalej, nadając dziełu taszyzmu dodatkowy aspekt - ruch i czas na taśmie filmowej.

Jeden z pierwszych pokazów kinematograficznego działa odbył się podczas II Wystawy Sztuki Nowoczesnej w warszawskiej Zachęcie. Publiczność poruszona była zupełnie odmiennym sposobem prezentacji obrazu, którego sensem nie był zaprezentowany efekt na płótnie, lecz sam moment kreacji. Krytycy donosili na łamach ówczesnej prasy: „Na ekranie kłębią się barwne plamy, walczą ze sobą, wybuchają i giną, by znów z zupełnej szarości wytrysnąć wspaniałą gamą kolorów. Zafascynowani widzowie przeżywają barwne stwarzanie świata. […] Jak ogólnie zaklasyfikować ten arcyciekawy eksperyment z punktu widzenia estetyki? Faktem jest, że w dotychczasowych kryteriach patrzenia na obraz nie mieści się zupełnie”. Niniejszy szkic (zapewne błędnie wtórnie datowany przez samego twórcę) rzuca nowe światło na pojmowanie informelu przez Tadeusza Kantora. Dokładne wskazówki dla kamery, sugestie ŚLADY na płótnie, czysty RUCH, ŚLADY na szybie ukazują konkretny zamysł artysty, według którego akt malarski abstrakcji ekspresjonistycznej może stać się w pewien sposób kontrolowany, ujarzmiany przez reżysera, którego postać (mimo iż szkicową, ale charakterystycznie zgarbioną jak sam Kantor) dojrzeć możemy w centrum kompozycji. Dzięki zapisowi tych wskazówek dostrzegamy sens informelu według autora, jako nie jednego z kolei stylów malarskich, którego przedmiotem jest pokryte farbą płótno, lecz spektakularnego widowiska w czasie i zaaranżowanej przestrzeni.